Hiện nay, mặc dù các cơ quan chức năng đã liên tục đưa ra những cảnh báo về tác hại nghiêm trọng của việc sử dụng cá nóc làm thực phẩm, tại một số địa phương, đặc biệt là các vùng ven biển vẫn ghi nhận tình trạng người dân chủ quan, cố ý chế biến hoặc vô tình ăn phải cá nóc dẫn đến các vụ ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí tử vong.
Nhằm chủ động bảo vệ sức khỏe và tính mạng của chính mình, người dân cần trang bị những kiến thức về cách nhận diện, mối nguy tiềm ẩn chết người khi sử dụng cá nóc và các biện pháp phòng ngừa như sau:
1. Bản chất nguy hiểm của độc tố trong cá nóc
Cá nóc là một trong những loài thủy sản chứa độc tố tự nhiên mạnh nhất được biết đến hiện nay. Độc tố chủ yếu có trong cá nóc là Tetrodotoxin (TTX) – một chất có khả năng gây tê liệt thần kinh và không có thuốc giải đặc hiệu.
- Đặc tính nguy hiểm: Tetrodotoxin có tính bền vững cao; không bị phá hủy bởi các phương pháp chế biến thông thường như nấu chín, sấy khô, làm mắm hay cấp đông.
- Hậu quả: Chỉ cần một lượng rất nhỏ Tetrodotoxin cũng đủ gây tê liệt cơ hô hấp, dẫn đến tử vong nhanh chóng. Hiện nay, y học thế giới và Việt Nam chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho loại độc tố này.
2. Đặc điểm nhận dạng các loài cá nóc phổ biến tại Việt Nam
Vùng biển Việt Nam có hơn 70 loài cá nóc khác nhau, trong đó phần lớn đều chứa độc tố độc hại. Người dân và ngư dân cần đặc biệt lưu ý nhận diện 03 loài cá nóc thường gặp sau:
a) Cá nóc chấm cam (Lagocephalus lunaris)
- Hình dáng: Thân hình bầu dục, đầu to, miệng nhỏ. Không có vảy, da trơn và có nhiều nhớt.
- Màu sắc: Phần lưng có màu xanh xám, phần bụng màu trắng bạc. Đặc trưng nhất là hai bên thân có các đốm màu cam hoặc vàng.
Phân bố: Tập trung nhiều tại vùng biển miền Trung và Nam Bộ.
b) Cá nóc chuột (Lagocephalus sceleratus) – Loài cực độc
- Hình dáng: Thân dài, hơi tròn. Điểm nhận diện quan trọng là miệng có hàm răng rất sắc và nhọn, cấu trúc giống răng chuột.
- Màu sắc: Lưng màu xanh xám, bụng trắng bạc, vùng má có vệt màu bạc đặc trưng. Da cá có khả năng tự phồng lên như quả bóng khi bị kích thích hoặc gặp nguy hiểm.
- Phân bố: Thường gặp tại Vịnh Bắc Bộ và vùng biển Nam Trung Bộ.
c) Cá nóc gai (Diodon holocanthus)
- Hình dáng: Thân tròn, ngắn. Toàn bộ bề mặt da được bao phủ bởi các gai nhọn. khi bị đe dọa, cá có khả năng hút nước hoặc không khí để phình to thành một quả cầu gai nhằm tự vệ.
- Màu sắc: Thay đổi linh hoạt từ màu nâu, vàng đến xám.
- Phân bố: Xuất hiện rải rác ven biển từ Bắc vào Nam, đậm đặc nhất tại khu vực Nam Trung Bộ.
3. Nguyên nhân và cơ chế gây ngộ độc
Độc tố Tetrodotoxin không phân bố đều mà tập trung cao nhất ở các cơ quan nội tạng bao gồm: Gan, trứng (buồng trứng), ruột, da và máu cá. Thịt cá nóc thông thường không chứa độc, tuy nhiên trong quá trình đánh bắt, vận chuyển hoặc sơ chế không đúng quy trình, độc tố từ các cơ quan trên rất dễ nhiễm chéo sang phần thịt cá.
Các vụ ngộ độc cá nóc thời gian qua xuất phát từ 03 nguyên nhân chính:
- Sơ suất trong chế biến: Người dân tự ý làm cá nhưng thiếu kiến thức chuyên môn, làm vỡ nội tạng khiến độc tố thấm vào thịt.
- Tâm lý chủ quan, hiếu kỳ: Một bộ phận người dân chấp nhận rủi ro, tin vào các mẹo dân gian truyền miệng cho rằng chế biến kỹ hoặc có bí quyết riêng thì sẽ an toàn.
- Nhầm lẫn thương mại: Cá nóc bị lẫn vào các mẻ lưới cá tạp, hoặc hình dáng bên ngoài có nét tương đồng với một số loại cá ăn được khác, dẫn đến việc đánh bắt, mua bán và chế biến nhầm.
4. Triệu chứng nhận biết các giai đoạn ngộ độc
Dấu hiệu ngộ độc cá nóc xuất hiện rất nhanh, thông thường từ 10 phút đến vài giờ sau khi ăn, diễn tiến qua 02 giai đoạn lâm sàng:
- Giai đoạn 1 (Khởi phát sau 10 – 45 phút): Bệnh nhân có cảm giác tê môi, lưỡi, đầu ngón tay và ngón chân; kèm theo triệu chứng chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng và tiêu chảy.
- Giai đoạn 2 (Toàn phát sau 1 – 3 giờ): Tình trạng tê liệt lan rộng, bệnh nhân co giật, khó nói, liệt cơ hô hấp dẫn đến khó thở, tím tái, mất ý thức, hạ huyết áp. Nếu không được can thiệp y tế khẩn cấp, bệnh nhân sẽ tử vong do suy hô hấp cấp và ngừng tuần hoàn.
5. Quy trình xử trí khẩn cấp khi phát hiện ngộ độc
Khi nghi ngờ hoặc phát hiện có người bị ngộ độc do ăn cá nóc, người xung quanh phải lập tức thực hiện các biện pháp sơ cứu sau:
- Liên hệ khẩn cấp: Gọi ngay cho cơ sở y tế gần nhất.
- Biện pháp sơ cứu cơ học: Nếu bệnh nhân còn hoàn toàn tỉnh táo, cần chủ động gây nôn bằng cách cho uống nhiều nước ấm pha muối loãng, sau đó dùng ngón tay kích thích họng để loại bỏ tối đa thức ăn chứa độc tố ra khỏi dạ dày.
- Hỗ trợ hấp phụ độc tố: Cho bệnh nhân uống than hoạt tính (nếu có sẵn) nhằm hạn chế sự hấp thu của độc tố vào máu.
- Di chuyển cấp cứu:Nhanh chóng đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu. Lưu ý: Tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các phương pháp dân gian.
6. Các biện pháp phòng chống ngộ độc cá nóc bắt buộc
Để bảo đảm an toàn tính mạng cho bản thân và gia đình, Sở An toàn thực phẩm khuyến cáo người dân, ngư dân và các cơ sở kinh doanh thực hiện nghiêm túc các nội dung sau:
- Đối với người tiêu dùng: Tuyệt đối không mua, không chế biến và không ăn cá nóc dưới bất kỳ hình thức nào (kể cả cá tươi, cá khô, chả cá hay mắm cá nóc). Tuyệt đối không sử dụng các sản phẩm hải sản không rõ nguồn gốc hoặc có hình dạng nghi ngờ giống cá nóc.
- Đối với ngư dân và hộ kinh doanh: Ngư dân cần nâng cao năng lực nhận diện các loài cá nóc khi đánh bắt; lập tức loại bỏ cá nóc ra khỏi mẻ lưới, không thu gom chung với các loại hải sản khác. Nghiêm cấm mọi hành vi thu mua, vận chuyển, kinh doanh và chế biến cá nóc thương mại theo đúng quy định của pháp luật.
- Đối với công tác cộng đồng: Tăng cường tuyên truyền, phổ biến kiến thức về tác hại của cá nóc đến từng hộ gia đình, đặc biệt là các vùng ven biển, xã đảo. Khi phát hiện các tổ chức, cá nhân có hành vi kinh doanh, bày bán cá nóc, người dân cần kịp thời thông báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan chức năng để xử lý nghiêm theo quy định.
Ngoài cá nóc, độc tố tự nhiên còn tồn tại trong nhiều loại nguyên liệu thực phẩm khác như so biển, nấm độc, khoai tây mọc mầm, ngũ cốc bị mốc, .....Với phương châm "Phòng bệnh hơn chữa bệnh", toàn thể nhân dân tuyệt đối không sử dụng cá nóc, so biển, nấm độc, khoai tây mọc mầm, ngũ cốc bị mốc, ..... để đảm bảo an toàn cho sức khỏe và tính mạng của bản thân và gia đình.
Tuyệt đối không sử dụng so biển, nấm độc và một số loại thực phẩm có chứa độc tố tự nhiên
Phòng Giám sát ngộ độc thực phẩm và Thông tin truyền thông
